Δημιουργικές συσπειρώσεις: Τα Εξάρχεια του βιβλίου

bibliaΟι πολιτιστικές και δημιουργικές επιχειρήσεις έχουν την τάση να συσπειρώνονται σε συγκεκριμένες περιοχές, όπου επωφελούνται από τις διάφορες εσωτερικές και εξωτερικές οικονομίες κλίμακας που δημιουργούνται. Ένα παράδειγμα μιας τέτοιας συσπείρωσης αποτελούν τα βιβλιοπωλεία και οι εκδοτικοί οίκοι που συγκεντρώνονται στην Αθήνα και ιδιαίτερα στην περιοχή των Εξαρχείων.
Η Αθήνα είναι μια από τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες που διαθέτει ένα μεγάλο αριθμό βιβλιοπωλείων, βιβλιοθηκών και εκδοτικών οίκων. Τα βιβλιοπωλεία της Αθήνας, σε σχέση με τον πληθυσμό της, υπερέχουν σε μέγεθος από τις υπόλοιπες τρεις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, σύμφωνα με τον παρακάτω πίνακα. Αν σε αυτά προστεθούν και οι περίπου 760 εκδοτικοί οίκοι που έχουν έδρα τους την Αθήνα, από τους 912 σε ολόκληρη την Ελλάδα, και που οι περισσότεροι διαθέτουν δικό τους χώρο πώλησης των εκδόσεών τους, τότε ο αριθμός των βιβλιοπωλείων ξεπερνά τα 1.000.  

Πίνακας 10: Βιβλιοπωλεία, εκδόσεις και βιβλιοθήκες

Αθήνα

Βερολίνο

Παρίσι

Λονδίνο

Βιβλιοπωλεία

801

245

1.025

802

Βιβλιοπωλεία ανα 100.000 κατοίκους

21

7

9

10

Αριθμός εκδόσεων το έτος 2010

9.273

93.124

74.788

37.450

Δημόσιες βιβλιοθήκες[1]

211

88

830

383

Δημόσιες βιβλιοθήκες ανα 100.000 κατοίκους

5,5

2,5

7

4,9

Πηγή: ΕΚΕΒΙ, (2012), BOP(2012), ιδία επεξεργασία

Συνολικά οι εκδοτικοί οίκοι που εδρεύουν στην Αθήνα φθάνουν τους 940, αφού περίπου 180 είναι οι δημόσιοι οργανισμοί και οι μη-κερδοσκοπικές εταιρίες που έκαναν έστω και μία έκδοση το 2010 (ΕΚΕΒΙ[2], 2012). Από τους 912 εκδοτικούς οίκους, 31% από το μερίδιο αγοράς ανήκει σε μεγάλους οίκους με ετήσια παραγωγή που ξεπερνά τους 80 τίτλους, το 45% της αγοράς παράγεται από μεσαίους οίκους (10-80 τίτλους) και το 24% της αγοράς παράγεται από μικρούς οίκους (με κάτω από 10 τίτλους παραγωγή ανα έτος). Η βιβλιοπαραγωγή στην Ελλάδα σημείωσε ραγδαία άνοδο από το 1990 (374 εκδοτικοί οίκοι) μέχρι το 2008 (1093 εκδοτικοί οίκοι), ενώ στα δύο πρώτα χρόνια της κρίσης περίπου 180 εκδοτικοί οίκοι σταμάτησαν την παραγωγή τους. Μια έντονη συσπείρωση της αλυσίδας βιβλιοπαραγωγής και διανομής υπάρχει στο κέντρο της Αθήνας και συγκεκριμένα στην γειτονιά των Εξαρχείων-Νεάπολης. Η έρευνα έδειξε ότι στα Εξάρχεια έχουν την έδρα τους 95 εκδοτικοί οίκοι και βιβλιοπωλεία, 30 περίπου τυπογραφεία και καταστήματα γραφικών τεχνών, και 15 βιβλιοδετεία. Ακόμη στην περιοχή διαμένουν πολλοί συγγραφείς και ποιητές, όπως και ένας μεγάλος αριθμός επιμελητών-διορθωτών κειμένων και γραφιστών που συνηθίζουν να δουλεύουν ως freelancers σε μικρούς εκδοτικούς οίκους που δεν έχουν την δυνατότητα να διατηρούν μόνιμους μισθωτούς υπαλλήλους. Οι λόγοι συσπείρωσης των παραπάνω επιχειρήσεων στην περιοχή των Εξαρχείων είναι, καταρχάς, ιστορικοί και άμεσα συνυφασμένοι με την πολιτική, κοινωνική και δημογραφική εξέλιξη των Εξαρχείων.

Τα Εξάρχεια ξεκίνησαν να αναπτύσσονται πολεοδομικά στα μέσα του 19ου αιώνα, όταν εντάχθηκαν στο σχέδιο πόλης των Αθηνών. Στις αρχές του 20ου αιώνα η περιοχή κατοικείται βασικά από τους φοιτητές[3] των τεσσάρων ιστορικών πανεπιστημίων (Πολυτεχνείο, Νομική, Χημείο, Οικονομικό-ΑΣΟΕΕ), από διανοούμενους της εποχής, καθώς και από αστικές οικογένειες. Παράλληλα, εμφανίζονται τα πρώτα τυπογραφεία και αργότερα οι πρώτοι εκδοτικοί οίκοι-βιβλιοπωλεία για να καλύψουν την ζήτηση σε εκδόσεις των πανεπιστημίων. Κατά την περίοδο της Χούντας τα Εξάρχεια αναδεικνύονται σε θύλακα αντίστασης καθώς πολλές αντί-δικτατορικές οργανώσεις βρίσκουν εκεί στέγη, ενώ μετά την πτώση της Χούντας τα Εξάρχεια παγιώνονται ως ο κατεξοχήν τόπος μιας πολιτικής, κοινωνικής και πολιτιστικής αμφισβήτησης, καθώς στην περιοχή έχουν την έδρα τους πολλές εξωκοινοβουλευτικές οργανώσεις της αριστεράς και ο αναρχικός χώρος και εκεί συρρέει πλήθος καλλιτεχνών (μουσικοί, ηθοποιοί, εικαστικοί, κινηματογραφιστές) και άνθρωποι του λόγου (συγγραφείς, ποιητές) που αντιπροσωπεύουν μια αντισυμβατική κουλτούρα. Εκείνη την περίοδο ξεκινούν την λειτουργία τους πολλοί εκδοτικοί οίκοι (με ειδίκευση στην έκδοση εναλλακτικών και αριστερών βιβλίων και περιοδικών) που υπάρχουν μέχρι και σήμερα, ενώ παρόλο που πολλά τμήματα του ΕΚΠΑ και του ΕΜΠ μετακινούνται στην πανεπιστημιούπολη του Ζωγράφου στις αρχές της δεκαετίας του 1980, πολλοί λίγοι εκδοτικοί οίκοι τα ακολουθούν σε αυτή την μετακίνηση. Έτσι, από την δεκαετία του 1970 και μετά, οι κλάδοι των εκδόσεων και εκτυπώσεων και των διαφόρων προμηθευτών τους, δημιουργούν ένα έντονο σύμπλεγμα (cluster) στην περιοχή των Εξαρχείων που υπάρχει μέχρι και σήμερα.

Τα οφέλη από αυτή την συσπείρωση είναι πολλά και μπορούν να αναλυθούν μέσα από τις οικονομίες εντοπιότητας και αστικοποίησης. Οι ενδοκλαδικές συνδέσεις που δημιουργούνται ωφελούν τους (μικρούς) εκδοτικούς οίκους, αφού μπορούν, μέσω υπεργολαβιών να δίνουν ένα μεγάλο μέρος της παραγωγής ενός βιβλίου (πχ. γραφιστικό «στήσιμο», διόρθωση, εκτύπωση-βιβλιοδεσία) σε τρίτους, οι οποίοι εξειδικεύονται σε αυτό. Ακόμη, τα κόστη μεταφορών μεταξύ του τυπογραφείου και του εκδοτικού οίκου ελαχιστοποιούνται από την εγγύτητά τους. Επίσης, η γειτνίαση πολλών εκδοτικών οίκων και βιβλιοπωλείων, δίνει την δυνατότητα στα βιβλιοπωλεία να κρατούν στα ράφια τους λίγα αντίτυπα (ή ακόμη και κανένα) από κάθε έκδοση με αποτέλεσμα να ελαχιστοποιούν τα κόστη εφοδιασμού. Όταν ένα βιβλιοπωλείο χρειαστεί ένα αντίτυπο ενός βιβλίου για μια νέα παραγγελία πελάτη, επικοινωνεί τηλεφωνικά με τον εκδοτικό οίκο της περιοχής, ο οποίος το παραδίδει αυθημερόν και πολλές φορές 15-20 λεπτά μετά το τηλεφώνημα.

Τέλος, ο αύξων ρυθμός συγκέντρωσης των εκδοτικών οίκων και βιβλιοπωλείων στα Εξάρχεια και παράλληλα η ανάπτυξη πολλών χώρων εστίασης (ταβέρνες, εστιατόρια, μπαρ) και ψυχαγωγίας (θέατρα, κινηματογράφοι) έχουν δημιουργήσει μια διακριτή εγχώρια αγορά στην περιοχή, που απευθύνεται κυρίως σε νέους ηλικιακά επισκέπτες και κατοίκους, οι οποίοι διαθέτοντας ένα ανεπτυγμένο πολιτισμικό κεφάλαιο αυξάνουν την ζήτηση για πολιτιστικά αγαθά, όπως είναι το βιβλίο. Αυτό αποτελεί έναν ακόμη λόγο εγκατάστασης μιας εκδοτικής επιχείρησης ή ενός βιβλιοπωλείου στην περιοχή των Εξαρχείων, αν και τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια τάση αύξησης των ενοικίων (αντί-οικονομία συγκέντρωσης), που είναι αποτέλεσμα της παραπάνω αυξημένης ζήτησης.

(το παραπάνω κείμενο αποτελεί προδημοσίευση από το βιβλίο “Οι πολιτιστικές και δημιουργικές βιομηχανίες στην Ελλάδα”, Βασίλης Αυδίκος, εκδ. Επίκεντρο, 2014)

[1] Δεν περιλαμβάνονται οι βιβλιοθήκες που λειτουργούν σε σχολεία (Α’ και Β΄βάθμιας εκπαίδευσης)
[2] ΕΚΕΒΙ, (2012), Η βιβλιοπαραγωγή στην Ελλάδα, Αθήνα
[3] Στα Εξάρχεια έγινε η πρώτη εξέγερση φοιτητών στην Ελλάδα, τα λεγόμενα «Σκιαδικά» (περισσότερα στον ιστότοπο: http://www.sansimera.gr/articles/260)
Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s